Come in molte parti del mondo, anche nelle zone boschive della Turchia la gazza è nota per la sua indole furtiva: solita rubare le uova dai nidi altrui, nonostante il piumaggio magnifico è considerata una piaga della natura e poco amata dalle popolazioni rurali. Tuttavia, la Gazza funebre appartiene a una specie a sé stante, celebre per la sua profonda sensibilità.
Diffusa nelle aree montuose dell’Anatolia orientale, questa gazza manifesta un comportamento unico nel regno animale. Vivendo in gruppi organizzati, le Gazze funebri celebrano complessi riti funebri quando uno dei membri viene a mancare. Si radunano attorno al compagno caduto per un giorno e una notte interi, restando in veglia e formando un cerchio silenzioso. Mentre la comunità osserva il rito, due sentinelle sorvolano senza sosta l’area circostante per proteggere il gruppo da eventuali minacce.
Dotate di una capacità di elaborazione del lutto simile a quella degli elefanti o delle giraffe, queste gazze, dopo la veglia, trasportano il corpo del compagno in un luogo elevato. Per una settimana, a turno, i membri del gruppo tornano a visitare il sito. Una volta che i predatori o il tempo hanno consumato il corpo lasciando solo le ossa, i compagni le raccolgono una a una e le disperdono in luoghi diversi e lontani tra loro.
Questo rituale funebre — forse il più articolato dell’intero regno animale — fu documentato per la prima volta alla fine dell’Ottocento dall’ornitologa francese Isabelle Herbert durante una spedizione al Lago di Van. Nel suo saggio scientifico Specie ornitologiche del Lago di Van e dintorni, la Herbert confessò che, vedendole per la prima volta, credette che gli uccelli fossero stati addestrati dalla popolazione locale. Scoprì invece che la specie era nota da secoli e che ad essa erano dedicate antiche canzoni popolari (türkü).
Purtroppo, non è rimasta traccia di tali canti nelle raccolte moderne e l’ultimo avvistamento ufficiale di una Gazza funebre risale ai primi anni Novanta; da allora, la specie sembra essere svanita nel nulla.
A differenza della gazza comune, la Gazza funebre non ruba mai le uova altrui: la sua natura malinconica è del tutto estranea al furto.
Si narra che Sevgi Soysal, tra le più importanti scrittrici turche, stesse scrivendo un racconto insieme triste e ironico su questo uccello proprio nei suoi ultimi giorni di vita. Nelle lettere inviate da Londra, raccontava agli amici di scoppiare quasi a ridere ripensando a quella storia, ma purtroppo non fece in tempo a terminarla. Quel racconto incompiuto attende ancora oggi qualcuno che trovi la forza di scriverne la parola fine.
Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi Türkiye’deki ormanlık arazilerde de görülen saksağan, bilindiği üzere hırsız bir kuştur. Diğer kuşların yuvalarından yumurtalarını çalar. Bu sebeple görüntüsü çok güzel olsa da doğanın belalısı olarak bilinir ve halk arasında da pek sevilmez. Fakat yaslısaksağan özel bir saksağan türüdür ve içli bir kuş olmasıyla tanınır.
Yaslısaksağan Doğu Anadolu Bölgesi’nin dağlık alanlarında görülür. Bu saksağan diğer kuşlarda rastlanmayan bir davranış sergiler. Grup halinde yaşayan yaslısaksağanlar, içlerinden biri herhangi bir nedenle öldüğünde cenaze töreni düzenler. Ölen arkadaşlarının başında toplanarak bir tam gün ve gece bekleyen yaslısaksağanlar, sessizce bir daire oluşturur. Bu dairenin etrafından beklerken, dışarıdan gelecek tehlikelere karşı iki gözcü de çemberin dışında sürekli tur atar.
Yaslısaksağanlar tıpkı zürafalar ve filler gibi yas tutma yeteneğine de sahiptirler. Ölen arkadaşlarını bir gün ve gece süren cenaze töreninin ardından yüksek bir yere taşır ve oraya bırakırlar. Bir hafta boyunca ölen arkadaşlarını bıraktıkları yeri gruptan bir yaslısaksağan ziyaret ederek kontrol eder. Bu yüksek noktaya yırtıcı kuşların ya da hayvanların yemesi için bırakılan ölü yaslısaksağan sadece kemikleri kalana kadar tükendiğinde arkadaşları bu kemikleri tek tek alıp birbirinden ayrı yerlere dağıtır. Kuşlar âleminin, hatta belki de tüm hayvanlar âleminin en ayrıntılı ve karmaşık cenaze törenini yapan yaslısaksağanların bu davranışı, ilk kez Van Gölü’nü ziyaret eden Fransız kuş gözlemcisi Isabelle Herbert tarafından 1800’lerin sonunda kayıt altına alınmıştır. Herbert, Van Gölü ve Çevresi Kuş Türleri adlı bilimsel makalesinde, yaslısaksağanların cenaze törenini anlattığı bölümde, ilk gördüğünde bu kuşların bölge halkı tarafından eğitildiğini sandığını itiraf etmiştir. Daha sonra bölgedeki halkla yaptığı sohbetlerde kuşun uzun yıllardır bilindiğini öğrenen Herbert, bu kuşla ilgili türküler söylendiğini de notlarına eklemiştir. Yazık ki bugün bölgeden derlenen türkülerde yaslısaksağandan söz eden bir esere rastlanmamaktadır. Üstelik bölgedeki son yaslısaksağan da 1990’ların başında görülmüş, o günden beri yaslısaksağanı gören olmuşsa bile kayıt altına alınamamıştır. Yaslısaksağan, sıradan saksağanın aksine asla yumurta çalmaz. Bu içli kuşun hırsızlıkla yakından uzaktan bir ilgisi yoktur. Türkçenin en önemli yazarlarından Sevgi Soysal’ın, ömrünün son günlerinde yaslısaksağanla ilgili acıklı fakat mizahi bir öykü yazmaya başladığı bilinir. Dostlarına Londra’dan yazdığı mektuplarda bu öyküyü düşündükçe neredeyse sesli güldüğünü söylemesine rağmen Sevgi Soysal maalesef bu öyküyü bitirememiştir. Bu öykü, Sevgi Soysal’ın takipçileri ve sevenleri tarafından hâlâ bitirilmeyi beklemektedir.